INLEIDING

Welkom op de site: "Oorlogsdoden in Nijmegen 1939-1945. Meer dan een naam..." Met deze site willen we een digitaal monument oprichten voor de vele slachtoffers, met name onder de Nijmeegse burgerbevolking. We proberen elk slachtoffer meer dan een naam te geven. Op de meer dan 50 oorlogsmonumenten en -plaquettes in Nijmegen staan vaak wel de namen, maar ontbreekt veelal een toelichting op de persoon en op de oorlogsgebeurtenis, waar hij of zij bij betrokken was. 

Op den duur zullen niet alleen de burgers, maar ook de vele militaire slachtoffers hun plaats krijgen op deze website.

Over velen van deze slachtoffers is nog weinig bekend. Het zal wellicht nog jaren duren voor elk slachtoffer meer dan een naam gekregen heeft. Dat is alleen maar mogelijk met de hulp van allen die zelf de oorlog hebben meegemaakt of die over informatie beschikken over een of meer slachtoffers. De tijd dringt en daarom wordt ondanks de onvolledigheid de site opengesteld.

Graag uw reacties, informatie en foto`s naar: info@oorlogsdodennijmegen.nl , zodat aanvulling en correcties mogelijk worden. De samenstellers van de website zullen de relevante persoonsinformatie verwerken en vervolgens alle ontvangen brieven, e-mailberichten, foto`s en andere bronnen overdragen aan het Regionaal Archief Nijmegen (RAN), waar ze voor het nageslacht worden bewaard. In het RAN is door u aangeboden informatie in principe openbaar en dus voor elke belangstellende ter inzage, tenzij u daar bezwaar tegen maakt.

TOELICHTING

Oorlogsdoden in Nijmegen 1939-1945. Meer dan een naam.....

Al vele jaren bestaat er in Nijmegen grote belangstelling voor de Tweede Wereldoorlog en de herdenking ervan: op 22 februari van het bombardement in 1944, op 4 mei van alle oorlogsslachtoffers, in augustus van het einde van de oorlog in Azië, in september van de bevrijding van een aanzienlijk deel van Zuid-Nederland, Nijmegen incluis. Bij de herdenkingen wordt mede stilgestaan bij het grote aantal omgekomenen.

Nijmegen is dan ook één van de zwaarst getroffen steden van Nederland, vooral door het bombardement van februari 1944, de strijd in en om Nijmegen van september 1944 tot februari 1945 en de deportatie van honderden joden,  zigeuners en vele anderen naar concentratie- of vernietigingskampen. Bovendien vielen er doden bij andere bombardementen dan dat van februari 1944, in en door het verzet, onder de dwangarbeiders in Duitsland, onder de Nederlandse en andere geallieerde militairen, bijv. bij de bevrijding en de daarop volgende periode voor Nijmegen als frontstad, door neerstortende vliegtuigen en onder de aan Duitse zijde vechtende soldaten, al of niet afkomstig uit Nijmegen. Er is geen straat in het oude Nijmegen zonder sporen van de oorlog en er is geen Nijmegenaar van een zekere leeftijd die niet in hoofd en hart herinneringen met zich meedraagt aan deze oorlog.

De nagedachtenis van de oorlogsslachtoffers wordt in ere gehouden. In Nijmegen zijn meer dan 50 oorlogsmonumenten, waarvan enkele wel in minder goede staat verkeren. Aan de oorlogsslachtoffers nu meer dan een naam te geven en ze daadwerkelijk nader te identificeren is een opdracht voor allen die beseffen dat we de vrijheid aan velen van hen te danken hebben of die als nabestaanden dierbare herinneringen koesteren aan degenen die de bevrijding niet meer mochten meemaken. De tijd dringt. Het is nog slechts enkele jaren mogelijk van de  nabestaanden of van tijdgenoten de nodige informatie te verkrijgen.

Ook de omgekomenen aan de kant van de bezetters of van diegenen, die met hen samenwerkten worden in het overzicht opgenomen. Ook zij behoren tot de oorlogsdoden en zullen vermeld worden, al dragen zij wellicht persoonlijk schuld met zich mee. Gezien de gevoeligheden op dit punt gaan we zorgvuldig te werk om onnodig kwetsen te vermijden.

In eerste instantie worden die personen vermeld die door oorlogshandelingen om het leven zijn gekomen in of buiten Nijmegen, maar woonden, werkten of tijdelijk verbleven of begraven werden in de stad. Van de slachtoffers, gevallen in Nederlands-Indië, bij de koopvaardij en de marine, worden zij vermeld, die in Nijmegen geboren zijn. Gezien de uitbreiding van de gemeentegrenzen zal deze site ook slachtoffers vermelden, die gevallen zijn in of afkomstig zijn uit Lent, Ressen en Oosterhout. Op verscheidene herinneringsplaquettes en andere monumenten staan ook namen van personen die niet in Nijmegen woonden of werkten. Zij werden wel beschouwd als behorend bij een Nijmeegse gemeenschap. Daarom proberen wij ook hen nader te identificeren.

Het onderzoek is nog onvolledig. Alleen van de slachtoffers van het bombardement in februari 1944 (J.W.Creemers, Bart Janssen, Zoeklicht 2000), van de jodenvervolging (Frank Eliëns) en van het verzet (Peter Sliepenbeek, Henk Termeer en Joost Rosendaal) bestaan vrij volledige overzichten, samengesteld door de genoemde personen. De gegevens op deze website zijn ook nog onvolledig en vormen een momentopname van de huidige stand van het onderzoek. Het doel is per persoon een korte beschrijving te geven van de betrokkene en van de omstandigheden en de oorzaken van het overlijden. Opname in een database geeft de redactie de mogelijkheid alle noodzakelijke correcties en aanvullingen na controle snel in te voeren en fouten te verwijderen. 

Van elke persoon is getracht de volgende gegevens op te nemen:

Familienaam en voornamen, roepnaam, geslacht, geboortedatum en-plaats, woonplaats en -adres, godsdienst, beroep, overlijdensdatum en-plaats, begraaf- of crematieplaats, zo mogelijk foto en/of bidprentje en/of vermelding op monument. Tot besluit enkele regels tekst ter nadere identificatie van de persoon en de omstandigheden waaronder hij of zij om het leven is gekomen. Bronvermelding: schriftelijke bron- of literatuurvermelding, eventueel vermelding van mondelinge mededeling met datum en naam van de zegspersoon. De redactie staat in voor wetenschappelijk verantwoorde teksten. De personalia worden gecontroleerd, voorzover mogelijk, met de Persoonskaarten (PK) in het Regionaal Archief.

Volledig en foutloos kan de website niet worden, gezien de chaotische oorlogsperiode en veel inmiddels verdwenen documentatie. De redactie betracht de grootste zorgvuldigheid, omdat veel zaken uit 1940-1945  gevoelig liggen voor nabestaanden en overlevenden. Een geleidelijke opbouw van de database en medewerking van velen (overlevenden, nabestaanden en deskundigen) zijn daarom van groot belang. De noodzaak van deze medewerking  kan  niet voldoende benadrukt worden; elke medewerking wordt door de werkgroep zeer gewaardeerd.

Aan de database werkten of werken als verantwoordelijke redacteuren mee: dr. Jan Brabers, dr.Henk Termeer, dr. Joost Rosendaal (Radboud Universiteit, Nijmegen), drs. Frank Eliëns,  Bart Janssen, drs. Wiel Lenders (Nat. Bevrijdingsmuseum, Groesbeek), drs. Rob Camps (Regionaal Archief Nijmegen), dr. Hardy Beekelaar, mw. drs. Carla Rieter-Michelotti (Stedelijk 4&5 Mei Comité, Nijmegen). Op initiatief van het 4&5 Mei Comité zijn deze deskundigen bijeengebracht. Zij kregen assistentie van drs. Lennert Savenije (R.U., Nijmegen), drs. Henk Trapman (Regionaal Archief Nijmegen) en verscheidene vrijwilligers in en buiten het Regionaal Archief.

Sinds 2011 wordt elke drie maanden een nieuw 'video-portret' van een oorlogsslachtoffer gepresenteerd in het Huis van de Nijmeegse geschiedenis, Marienburg 26 in Nijmegen, ook digitaal te zien: www.huisvandenijmeegsegeschiedenis.nl . Tot nu toe zijn geportretteerd: 1.Anton L. Fredericks (verzetsstrijder), 2.John R. Towle (Amerikaanse Para), 3. Elisabeth M. ("Betsie") Kok (beschieting van Nijmegen dec.44), 4. Hansje van Dreven (bombardement 22 febr.'44), 5. Jan Albers (Arbeitseinsatz), 6. Reinier Alders (bombardement op de Kapokfabriek, okt.'44), 7. Joke en Kitty de Wijze (jodenvervolging).

Als voorbeeld voor deze website dienden de databases op de websites van Venlo en Zeist. Dank zij de medewerking en adviezen van die zijde kon met instemming van de Venlose gemeente-archivaris en in goede samenwerking met de IT-firma Systemec in Venlo het database-format van Venlo grotendeels overgenomen worden. Ook het Regionaal Archief Nijmegen heeft alle medewerking verleend.

Voor de instandhouding van de website zijn giften welkom op bankrek. 22.51.69.959 van Stichting Stedelijk 4&5 mei comité, Nijmegen onder vermelding: gift website www.oorlogsdodennijmegen.nl .

Hardy Beekelaar, voorzitter redactionele werkgroep

Afkortingen:

Collectie Bart Janssen = kopij  voor zijn (nog te verschijnen) boek over slachtoffers in Nijmegen

Commonwealth War Graves Commission = de Britse pendant van de OGS. Zie www.cwgc.org

Genlias = www.genlias.nl en is vanaf 1 jan. '13 www.wiewaswie.nl

Kooistra = Jack Kooistra, Een laatste saluut. Fryslan in de oorlog, Leeuwarden 2005, 2 dln (ook digitaal: www.eenlaatstesaluut.nl )

LBD = LuchtBeschermingsDienst

OGS = Oorlogsgravenstichting. Zie www.ogs.nl

PK = Persoonskaart (Gemeentelijke Basisadministratie)

RAN =Regionaal Archief Nijmegen

Volksbund = de Duitse pendant van de OGS voor de Duitse Kriegsgräber. Zie www.volksbund.de

Verwante sites

Amerikaanse militairen : www.findagrave.com ; www.adoptiegraven.nl (Fields of Honor)

Beek-Ubbergen: www.ubbergen.nl

Britse militairen: www.cwgc.org  en  www.forces-war-records.co.uk

Buren: www.oorlogsslachtoffersgemeenteburen.nl

Culemborg: www.oorlogsslachtoffersculemborg.nl

Deurne : www.oorlogsslachtoffers.nl

Duitse militairen : www.volksbund.de  en  www.weltkriegsopfer.de

Eindhoven: www.herinnerudenamen.nl

Enschede: http://stadsarchief.enschede.nl  :Lijsten Oorlogsslachtoffers

Friesland: www.eenlaatstesaluut.nl

Geldermalsen: www.oorlogsslachtoffersgemeentegeldermalsen.nl

Tilburg (ook Goirle en Udenhout): www.regionaalarchieftilburg.nl/oorlogsslachtoffers

Venlo: http://historie.venlo.nl

Zeist: www.rhoen.nl

Gevangenen Kamp Vught: www.nmkampvught.nl

Joodse slachtoffers: www.joodsmonument.nl

Market Garden: www.marketgarden.com

Nederlanders in Duitse dienst: www.volksbund.de

Nederlandse burgers en militairen: www.ogs.nl

Nederlandse militairen: www.prinsesirenebrigade.nl

Bevrijders voor de lens: 684 foto's van geallieerde, meest Britse militairen, genomen door fotograaf Verweij (Nijmegen) in 1944-1945: Bevrijders voor de lens

Literatuur

Het handboek over de geschiedenis van Nijmegen is de driedelige Nijmegen. Geschiedenis van de oudste stad van Nederland, Wormer 2005, in het bijzonder deel drie over de 19e en 20e eeuw.

Globale informatie over Nijmegen in WW II: Frank M. Eliëns, Nijmegen tussen bezetting en bevrijding, Zaltbommel 1995

Bart Janssen, De pijn die blijft.Ooggetuigenverslagen over het bombardement van Nijmegen 22 februari 1944, Nijmegen 2005

Joost Rosendaal, Nijmegen '44. Verwoesting, verdriet en verwerking, Nijmegen 2009

De technische realisatie van deze website is verzorgd door Systemec BV.
Het grafisch ontwerp van deze website is verzorgd door Boy Bastiaens en Albert Kiefer.